Kufizimi i aksesit të gazetarëve në informacion dhe mungesa e komunikimit të drejtpërdrejtë nga institucionet publike po rrezikojnë të favorizojnë përhapjen e lajmeve të rreme në Shqipëri. Ky është shqetësimi i ngritur në një analizë mbi marrëdhënien mes institucioneve, medias dhe luftës kundër dezinformimit, në një kohë kur vendi synon anëtarësimin në Bashkimin Europian.
Në analizë argumentohet se një nga sfidat kryesore për lirinë dhe cilësinë e medias është pikërisht përhapja e “fake news”, fenomen që është fuqizuar ndjeshëm nga rrjetet sociale dhe mënyra se si algoritmet favorizojnë përmbajtjet që gjenerojnë më shumë reagime dhe klikime.
Sipas autorit, përgjigjja ndaj këtij fenomeni nuk mund të jetë kufizimi i informacionit. Përkundrazi, sa më pak informacion të verifikueshëm të kenë në dispozicion gazetarët, aq më i madh bëhet rreziku që hapësira publike të mbushet me pretendime të pakonfirmuara, interpretime dhe lajme të pasakta.
Rregullorja e GJKKO-së në qendër të kritikave
Si shembulli më i fundit përmendet rregullorja e firmosur nga kryetari i GJKKO-së për mënyrën se si gazetarët mund të ndjekin dhe dokumentojnë seancat në Gjykatën e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar.
Në analizë, rregullorja cilësohet si një formë kufizimi që mund të ndikojë drejtpërdrejt në mundësinë e medias për të raportuar në mënyrë të plotë dhe të saktë mbi proceset gjyqësore me interes të lartë publik.
Kritika kryesore është se gazetarët po trajtohen nga institucionet me mosbesim, në vend që të konsiderohen si një hallkë e rëndësishme në informimin e publikut.
Sipas analizës, rasti i GJKKO-së nuk është i izoluar, por pjesë e një problemi më të gjerë që përfshin administratën shtetërore dhe mënyrën se si institucionet komunikojnë me median.
Kritika edhe ndaj qeverisë, ministrive dhe prokurorive
Në shënjestër vendoset edhe modeli i komunikimit të qeverisë, ministrive, prokurorive, bashkive dhe institucioneve të tjera publike.
Sipas autorit, komunikimi është kufizuar në një masë të madhe në njoftime zyrtare dhe konferenca të rralla për shtyp, ndërsa gazetarët e kanë të vështirë të marrin përgjigje të drejtpërdrejta për çështjet që raportojnë.
Kritika shtrihet nga SPAK-u dhe Prokuroria e Përgjithshme te Doganat, bashkitë, Kryeministria dhe ministritë.
Zëdhënësit e institucioneve përshkruhen si “zëdhënës pa zë”, pasi, sipas analizës, shpesh nuk janë të autorizuar t’u përgjigjen pyetjeve të gazetarëve, por vetëm të përcjellin komunikatat zyrtare të përgatitura nga institucionet.
Problemi, sipas autorit, është se këto njoftime janë shpesh tepër të përgjithshme dhe nuk u japin gazetarëve informacionin e nevojshëm për të kuptuar dhe verifikuar në thellësi një çështje.
Autokritikë edhe për median: Ka gazetarë që shpikin lajme
Analiza nuk ia atribuon përgjegjësinë vetëm institucioneve. Në të pranohet se edhe brenda medias ekziston një problem serioz me standardet profesionale.
Autori pranon se për një pjesë të gazetarëve është më e lehtë të shpikin sesa të verifikojnë informacionin dhe se në disa raste publikimi i lajmeve të pavërteta mund të lidhet me interesa të botuesve, financuesve apo aktorëve politikë.
Megjithatë, argumentohet se heshtja e institucioneve krijon terrenin ideal që ky fenomen të zgjerohet.
Kur një institucion refuzon t’u përgjigjet jo vetëm mediave problematike, por edhe gazetarëve profesionistë, sipas analizës, ai u jep një alibi atyre që publikojnë informacione të pakonfirmuara.
“Gazetarët seriozë duhen përdorur kundër fake news”
Në analizë bëhet një krahasim me demokracitë perëndimore, ku gazetaria profesionale dhe “fact-checking” shihen si instrumente të rëndësishme në luftën kundër dezinformimit.
Sipas këtij argumenti, institucionet duhet t’i shohin gazetarët profesionistë si partnerë në verifikimin dhe transmetimin e informacionit të saktë, në vend që të vendosin të gjithë median nën të njëjtën kategori.
Kjo qasje krahasohet me përdorimin e “hakerëve të mirë” në sigurinë kibernetike: profesionistët që njohin sistemin angazhohen për të zbuluar dhe luftuar abuzimet brenda tij.
Në Shqipëri, sipas analizës, ndodh e kundërta. Institucionet nuk bëjnë dallim mes gazetarisë profesionale dhe asaj që prodhon dezinformim, duke e trajtuar median në tërësi me mosbesim.
Paralajmërimi: Edhe gazetari i ndershëm mund të gabojë kur informacioni mungon
Një nga argumentet kryesore të analizës është se mungesa e transparencës nuk dëmton vetëm të drejtën e gazetarëve për të marrë informacion, por në fund prek drejtpërdrejt cilësinë e informacionit që merr publiku.
Nëse gazetari nuk ka mundësi të verifikojë një informacion pranë institucionit përgjegjës, rritet mundësia që ai të raportojë të dhëna të paplota ose të pasakta edhe pa pasur qëllim të keq.
Në këtë mënyrë krijohet një paradoks: institucionet kufizojnë informacionin me pretendimin se duan të kontrollojnë raportimin e pasaktë, por mungesa e informacionit mund të prodhojë pikërisht më shumë pasaktësi.
Kritika edhe për Ramën: Komunikimi me qytetarët kalon edhe nga gazetarët
Në fund, analiza i drejtohet drejtpërdrejt kryeministrit Edi Rama, duke e lidhur debatin për transparencën me qasjen e tij të re të komunikimit dhe dokumentin “Besa”.
Autori argumenton se në diskutimin për rikthimin e besimit mes institucioneve dhe qytetarëve është lënë jashtë një hallkë thelbësore: media.
Sipas tij, problemi i komunikimit publik nuk lidhet vetëm me faktin që deputetët, ministrat apo drejtuesit e institucioneve nuk komunikojnë mjaftueshëm me qytetarët. Ai lidhet gjithashtu me faktin se institucionet nuk komunikojnë me gazetarët, të cilët kanë rolin e ndërmjetësit mes pushtetit dhe publikut.
Për këtë arsye, analiza mbyllet me një apel drejtuar kreut të qeverisë që procesi i ri i transparencës dhe komunikimit të përfshijë edhe median:
“Le të rifillojë Besa edhe nga këtu.”
