Ekspertët: Kontrolli i programit bërthamor iranian varet nga vullneti politik i Teheranit
Marrëveshja e fundit mes Iranit dhe Shteteve të Bashkuara synon rikthimin e kontrollit ndërkombëtar mbi programin bërthamor iranian, por ekspertët vlerësojnë se sfida kryesore nuk është teknike, por politike.
Drejtori i Përgjithshëm i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA), Rafael Grossi, u shpreh optimist se inspektorët e agjencisë do të rikthehen së shpejti në objektet bërthamore iraniane, duke theksuar se kjo parashikohet në marrëveshjen kornizë të arritur mes Uashingtonit dhe Teheranit.
“Do të ndodhë. Nëse ndodh pasnesër, javën tjetër apo pas dhjetë ditësh, është një çështje e rëndësishme, por jo thelbësore”, deklaroi Grossi.
Megjithatë, autoritetet iraniane kanë mbajtur një qëndrim më të rezervuar. Zëvendësministri i Jashtëm, Kasem Gharibabadi, tha se çështja e inspektimeve dhe aksesit në objektet e goditura mund të shqyrtohet vetëm në kuadër të një marrëveshjeje përfundimtare me SHBA-në dhe nëse ka progres për heqjen e sanksioneve. Edhe ambasadori iranian pranë OKB-së në Gjenevë konfirmoi se Teherani nuk ka dhënë ende pëlqimin për rikthimin e inspektorëve të IAEA-së.
Ekspertët theksojnë se monitorimi teknik i programit bërthamor është i realizueshëm, pasi impiantet për pasurimin e uraniumit janë objekte të mëdha industriale dhe nuk mund të fshihen lehtësisht.
“Pasurimi i uraniumit zhvillohet në instalime industriale të mëdha dhe të dukshme. Nuk mund të imagjinohet që dikush të ndërtojë fshehurazi një bombë atomike në një bodrum”, u shpreh radiokimisti Georg Steinhauser nga Universiteti Teknik i Vjenës për Deutsche Welle.
Edhe politologu Hessam Habibi Doroh nga Instituti për Ruajtjen e Paqes dhe Menaxhimin e Konflikteve në Vjenë e konsideron marrëveshjen si një sinjal pozitiv, pasi rikthen në diskutim transparencën dhe inspektimet ndërkombëtare. Megjithatë, ai paralajmëron se në Iran vazhdojnë të ekzistojnë rezerva të forta politike ndaj bashkëpunimit me IAEA-në.
Sipas të dhënave të IAEA-së, Irani zotëron rreth 440 kilogramë uranium të pasuruar në nivelin 60%, sasi që, sipas ekspertëve, mund të mjaftojë për prodhimin e disa armëve bërthamore nëse pasurohet më tej deri në nivelin 90%. Teherani vazhdon të mohojë se synon të zhvillojë armë bërthamore, duke këmbëngulur se programi i tij ka vetëm qëllime civile.
Ekspertët vlerësojnë se çështja vendimtare mbetet niveli i aksesit që Irani do t’u lejojë inspektorëve ndërkombëtarë.
“Nëse Irani lejon akses të plotë në impiantet bërthamore, mund të përcaktohet me siguri të madhe nëse programi është civil apo ushtarak”, tha Steinhauser.
Sipas analistëve, një rikthim te mekanizma të ngjashëm me marrëveshjen bërthamore të vitit 2015 (JCPOA) do t’i mundësonte IAEA-së një mbikëqyrje të plotë të programit iranian. Megjithatë, mbetet e paqartë nëse udhëheqja iraniane është e gatshme të pranojë sërish kontrolle kaq të gjera.
Ekspertët paralajmërojnë gjithashtu se, edhe pse një pjesë e infrastrukturës bërthamore iraniane është dëmtuar nga sulmet e fundit, ekziston mundësia që disa aktivitete të rindërtohen ose të zhvendosen në objekte të tjera. Sipas tyre, e ardhmja e monitorimit ndërkombëtar do të varet më shumë nga vullneti politik i Teheranit sesa nga kapacitetet teknike të inspektorëve.
