BIRN përballë testit të paanshmërisë, çështja nuk është presioni politik, por standardet që i ka vendosur vetes

Më 15 korrik, Taulant Balla, kryetar i grupit parlamentar të Partisë Socialiste në pushtet, publikoi vetëm një fjalë në lidhje me Rrjetin Ballkanik për Gazetari Investigative (BIRN) në Shqipëri: “turp”.

Shkak u bë një postim në llogarinë personale në Facebook të Gjergj Erebarës, një gazetar i identifikuar prej kohësh me BIRN-in, i cili përmbante një imazh që edhe rrjeti për mbrojtjen e lirisë së medias, që më pas doli në mbrojtje të tij, do ta përshkruante kalimthi si të manipuluar.

Balla nuk u ndal vetëm te fotografia apo te vetë gazetari. Ai ia atribuoi postimin personal organizatës, iu referua Erebarës si redaktor dhe bashkëpunëtor i BIRN-it, përmendi Fondacionet Open Society, agjencinë suedeze të zhvillimit, programet e Bashkimit Europian dhe ambasadat e huaja si financues të saj, dhe njoftoi se do të kontaktonte drejtpërdrejt me ta.

Le të thuhet një gjë që në fillim, pa asnjë rezervë. Një zyrtar i lartë i një partie në pushtet që njofton se do ta çojë aktivitetin në Facebook të një gazetari te financuesit e një redaksie të pavarur nuk po bën kritikë ndaj medias. Ai po ushtron presion shtetëror mbi financimin e gazetarisë; kjo është e papërshtatshme në çdo juridiksion europian ku Shqipëria aspiron të anëtarësohet dhe, nëse ndonjë pjesë e asaj që vijon citohet për ta mbështetur një veprim të tillë, ajo do të citohet në mënyrë të pandershme.

Tani vjen pjesa më e vështirë. Metoda e Ballës është e papranueshme. Por pyetja që fshihet pas saj nuk është. Dhe zhvillimi më domethënës i kësaj jave nuk është ajo që tha Balla, por ajo që ndodhi me identitetin publik të Gjergj Erebarës në ditët që pasuan deklaratën e tij.

Ndryshimi i heshtur

Deri më 12 korrik, profili publik në Facebook i Gjergj Erebarës shfaqte dy vende pune: gazetar në BIRN Albania dhe gazetar në Reporter.al, me një lidhje që të çonte te vetë faqja. Faqja e tij si autor në Reporter.al e përshkruante atë, dhe në momentin kur po shkruhet ky tekst vazhdon ta përshkruajë, si redaktor të BIRN-it në Tiranë.

Më 16 korrik, SafeJournalists Network, në një deklaratë të hartuar në mbrojtje të tij, e përshkruante Erebarën si bashkëpunëtor të jashtëm, dhe jo si gazetar apo redaktor të stafit. Ndërkohë, gjatë kësaj jave, informacioni për vendin e punës ishte zhdukur nga profili i tij. Tashmë në krye të profilit shkruhet vetëm: gazetar, Tiranë, Universiteti i Tiranës. Profesioni mbeti. Punëdhënësi jo.

Ne nuk e dimë se kush i hoqi këto lidhje apo me sugjerimin e kujt u bë kjo, dhe nuk do të hamendësojmë, sepse çdo motiv i mundshëm – kujdesi i vetë Erebarës, një kërkesë e organizatës apo këshilla e një avokati – përputhet njësoj me faktet. Por vetë rrjedha e ngjarjeve nuk ka nevojë për një motiv që të marrë kuptim.

Për gjashtë javë, ndërsa Erebara i dha emër një lëvizjeje proteste, mbrojti publikisht kauzën e saj dhe komentoi pasojat që ajo prodhoi, identiteti i tij si pjesë e BIRN-it ishte i dukshëm për publikun. Brenda pak ditësh, pasi një zyrtar i partisë në pushtet kërcënoi se do ta çonte këtë identitet te financuesit e BIRN-it, ai identitet u çmontua.

Ndarja mes gazetarit dhe qytetarit, të cilës Erebara iu referua më 15 korrik në mbrojtje të vetes – “Jam gazetar. Jam gjithashtu qytetar. Protestoj si qytetar.” – u ndërtua në mënyrë retroaktive, nën presion, përmes ndryshimit të cilësimeve të një profili në Facebook. Ajo nuk ekzistonte gjatë javëve kur kishte rëndësi.

Çfarë ishte e dukshme për publikun

Regjistri i ngjarjeve që u krijua rreth këtij identiteti është i dokumentuar, i datuar dhe, në një masë të madhe, i publikuar nga vetë BIRN.

Në fund të muajit maj, ndërsa protestat për Zvërnecin po përhapeshin, Erebara propozoi në rrjetet sociale që lëvizja të quhej “Revolucioni Flamingo”. Emri u përhap brenda pak ditësh; ai u shfaq në pankarta, në materialet grafike dhe në raportimet ndërkombëtare, ndërsa kronikanët neutralë ia atribuojnë atij autorësinë e këtij emërtimi.

Nga 19 qershori deri më 10 korrik, Reporter.al publikoi pothuajse çdo ditë, nën firmën e tij, një seri esesh në vetën e parë mbi këtë lëvizje: për revolucionet dhe fjalorin, për zemërimin dhe algoritmet, për shqetësimet e gabuara të Kryeministrit, si edhe, më 28 qershor, një opinion me titull “Revolucioni si alternativë ndaj tranzicionit të pafund”, teza kryesore e të cilit përmblidhet që në titull.

Më 21 qershor, një shkrim argumentues mbi turizmin dhe betonizimin u publikua në kategorinë e lajmeve. Më 11 korrik, nga llogaria e tij personale, ai publikoi një pamje të një restoranti me vlerësim vetëm 1.2 yje, në kulmin e sezonit turistik, dhe ironizoi Kryeministrin duke shkruar se dëmi po përhapej më shpejt sesa përpjekjet për ta riparuar atë.

Po më 10 korrik, Reporter.al publikoi një analizë të gjerë mbi hetimin policor lidhur me fushatën e vlerësimeve (review), të raportuar në mënyrë profesionale nga një gazetar i stafit. Megjithatë, në asnjë moment artikulli nuk i bënte të ditur lexuesit se personi të cilin vetë faqja e autorëve e përshkruan si redaktor të BIRN-it në Tiranë ishte ai që i kishte vënë emrin lëvizjes që po hetohej, e kishte mbështetur atë për një muaj rresht në të njëjtën platformë dhe ishte një nga figurat publike kryesore në polemikën që artikulli trajtonte.

Erebara ka të drejtën të ketë bindjet e tij. Ne e kemi mbrojtur dhe vazhdojmë ta mbrojmë të drejtën e tij për të protestuar, të drejtën për të mos u frikësuar dhe të drejtën për të mos u etiketuar si terrorist apo agresor nga një pjesë e medias që duket sikur kërkon epitetin e radhës për t’ia servirur prokurorisë.

Të kesh bindje është një e drejtë. Ajo që nuk është e pajtueshme me standardet është mënyra dhe infrastruktura përmes së cilës ato bindje u shprehën. Eseja u publikuan në platformën e BIRN-it. Autoriteti që mbartnin ato komente dhe ironi mbështetej edhe te emri i BIRN-it. Rreth 8 500 ndjekësit e tij në rrjetet sociale janë fituar përgjatë një karriere të zhvilluar nën logon e BIRN-it.

Një njeri mund të jetë qytetar në kohën e tij të lirë. Por ai nuk mund ta ushtrojë atë rol përmes kanaleve të shpërndarjes së një redaksie investigative, ndërkohë që e njëjta redaksi raporton mbi kauzën e tij si lajm. Sepse, në atë moment, paragjykimi nuk është më vetëm i tij. Ai bëhet institucional.

Standardi, sipas vetë BIRN-it

Kjo çështje tani i përket aty ku gjithmonë duhej të kishte qenë: jo individit, por institucionit dhe standardit që vetë institucioni ka vendosur për veten.

Në përshkrimin institucional të BIRN-it thuhet se organizata angazhohet t’i ofrojë publikut informacion të paanshëm dhe të besueshëm. Fjala “i paanshëm” nuk është një zbukurim. Ajo është thelbi i këtij angazhimi. Është ajo që, sipas vetë BIRN-it, e dallon organizatën nga media partiake që ajo investigon; është baza mbi të cilën ambasadat, programet e Bashkimit Europian dhe agjencitë e zhvillimit e financojnë; është arsyeja pse gjetjet e saj citohen në raportet e progresit dhe në kancelaritë ndërkombëtare, në vend që të konsiderohen thjesht si aktivizëm.

Kodet profesionale me të cilat BIRN deklaron se përputhet janë të qarta për atë që kërkohet: gazetarët duhet të shmangin aktivitetet politike apo të tjera jashtë profesionit që cenojnë integritetin ose paanshmërinë e tyre; konfliktet e interesit duhet të deklarohen dhe të menaxhohen; dhe lexuesi duhet të jetë gjithmonë në gjendje të dallojë lajmin nga opinioni. Është një standard i lartë, i vendosur vullnetarisht, i promovuar ndërkombëtarisht dhe i financuar çdo vit.

Pyetja që ngre kjo çështje për BIRN-in është nëse ky standard zbatohet edhe në praktikë. Deri tani, mënyra se si organizata ka vepruar sugjeron një përgjigje me të cilën vetë ajo duhet të ndihet në siklet.

Mjafton të shihet se si materialet e vetë organizatës e përshkruajnë Gjergj Erebarën. Në faqen e autorëve ai paraqitet si redaktor i BIRN-it në Tiranë. Në listën zyrtare të stafit të BIRN Albania figurojnë shtatë emra: një drejtor ekzekutiv, një kryeredaktor dhe pesë gazetarë, por jo Erebara. Deri këtë javë, profili i tij në Facebook e identifikonte si gazetar në BIRN Albania. Ndërsa këtë javë, organizatat që dolën në mbrojtje të tij e përshkruan si bashkëpunëtor të jashtëm.

Katër përshkrime të ndryshme, të përdorura sipas një modeli që çdo auditues do ta dallonte. Titulli zgjerohet kur autoriteti është i dobishëm dhe tkurret kur shfaqet përgjegjësia. Ai është redaktor në faqen e autorëve dhe bashkëpunëtor në deklaratën mbrojtëse; është koleg kur fiton çmime dhe freelancer kur kryetari i grupit parlamentar fillon të përmendë financuesit.

Mund të ketë edhe një shpjegim krejtësisht të pafajshëm: BIRN Albania dhe rrjeti rajonal BIRN janë entitete të ndryshme, titujt ndryshojnë me kalimin e kohës dhe faqet e stafit mund të mos jenë përditësuar. Nëse është kështu, zgjidhja kërkon vetëm një paragraf sqarues dhe BIRN duhet ta publikojë atë që sot.

Por ajo që organizata nuk mund të bëjë, nëse respekton standardet që vetë ka vendosur, është pikërisht ajo që po bën tani: të lejojë që kjo paqartësi të funksionojë në të dy drejtimet dhe të shpresojë se java do të kalojë pa u vënë re.

Një redaksi investigative që u kërkon institucioneve dhe subjekteve që investigon organigramat, kontratat dhe pronësinë përfituese, nuk mund t’u përgjigjet pyetjeve mbi strukturën dhe identitetin e vet duke ndryshuar në heshtje përshkrimet në faqet e saj.

Pse “bashkëpunëtor i jashtëm” nuk është një rrugëdalje

Le të supozojmë se ky është shpjegimi i saktë. Le të supozojmë se Erebara është, dhe ka qenë gjithmonë, një bashkëpunëtor i jashtëm. Kjo nuk e zbut pyetjen që shtrohet për institucionin. Përkundrazi, e bën atë edhe më të mprehtë.

Sepse atëherë tabloja është kjo: redaktorët e BIRN-it, pra anëtarët e stafit emrat e të cilëve figurojnë në listën zyrtare, vendosën të publikonin pothuajse çdo ditë shkrime në vetën e parë me karakter mbështetës për një person që ishte pjesëmarrës publik në një lëvizje politike në zhvillim. Këto shkrime u botuan nën logon e redaksisë, disa prej tyre u klasifikuan si lajme, gjatë së njëjtës periudhë kur e njëjta redaksi po raportonte për atë lëvizje, për fushatën e bojkotit dhe për reagimin e policisë ndaj saj, pa asnjë rresht sqarues apo deklarim të konfliktit të interesit.

Një bashkëpunëtor i jashtëm nuk i porosit vetë shkrimet e tij. Dikush i redaktoi ato ese. Dikush vendosi që njëri prej tyre të publikohej në kategorinë “Lajme”. Dikush vendosi që analiza e 10 korrikut mbi hetimin policor nuk kishte nevojë për asnjë shënim që të informonte lexuesin për një konflikt të mundshëm interesi.

Këto janë vendime editoriale. Ato janë marrë nga vetë redaksia e BIRN-it. Prandaj, ndryshimi i statusit të autorit nga punonjës në bashkëpunëtor nuk e largon përgjegjësinë. Përkundrazi, e zhvendos atë në një nivel më të lartë brenda institucionit. Argumenti se autori është “bashkëpunëtor i jashtëm” nuk e mbron organizatën. Ai vë në pikëpyetje vetë procesin editorial.

Ky është dallimi mes pyetjes që ngre ky artikull dhe kërcënimit të Ballës. Balla kërkon që financuesit e BIRN-it ta ndëshkojnë organizatën për qëndrimet e saj politike. Ndërsa pjesa tjetër prej nesh kërkon që BIRN të jetë pikërisht ajo që u ka thënë financuesve se është.

Nëse financuesit po kryejnë detyrën e tyre, pyetja që duhet të shtrojnë nuk është ajo që do t’u paraqesë Balla. Pyetja është ajo që lidhet me qeverisjen e organizatës: ku është kodi editorial i publikuar? Ku është politika e deklarimit të konfliktit të interesit për bashkëpunëtorët që angazhohen në kauzat për të cilat redaksia raporton? Ku është regjistri që përcakton se kush mban cilin titull? Dhe pse asnjë prej këtyre mekanizmave nuk prodhoi qoftë edhe një fjali të vetme sqaruese gjatë gjashtë javëve raportim, në një rast ku një deklarim i tillë dukej qartësisht i domosdoshëm?

Një organizatë e financuar për të promovuar transparencën nuk duhet të ketë nevojë që parimet bazë të transparencës t’ia shpjegojë një kryetar grupi parlamentar që ka një konflikt të hapur me të.

Çfarë vlente në të vërtetë certifikata

Ajo që ndryshon këtë javë është më shumë sesa thjesht sikleti i një redaksie.

Paanshmëria, në formën në të cilën BIRN e ofron si vlerë, nuk është një cilësi e artikujve të veçantë. Ajo është një garanci që mbulon të gjithë produktin editorial. Lexuesi që i beson një investigimi të BIRN-it nuk shkon të verifikojë për herë të dytë dokumentet e tij. Ambasada që citon raportimet e BIRN-it në një raport progresi nuk i përsërit intervistat. Redaktori i një mediaje të huaj që përdor rindërtimin që BIRN u bën ngjarjeve në Shqipëri nuk porosit një rindërtim të dytë. Këtë punë e bën vetë emri i organizatës dhe ky është funksioni ekonomik i standardit që ajo promovon: t’i përjashtojë pretendimet e saj nga mosbesimi që lexuesit zakonisht kanë ndaj mediave me prirje partiake. Ky përjashtim është një certifikatë besueshmërie, dhe certifikatat humbasin vlerën jo kur rezulton i gabuar një fakt i vetëm, por kur dështon procesi që garanton besueshmërinë e tyre.

Rasti Erebara e vë në pikëpyetje pikërisht këtë proces, në të vetmen fushë raportimi ku ai mund të verifikohej. Për gjashtë javë, zëri më aktiv në Reporter.al për “Revolucionin Flamingo” ishte një person që i kishte vënë emrin lëvizjes, e kishte mbështetur publikisht çdo ditë dhe kishte përshëndetur pasojat që ajo prodhonte, ndërkohë që e njëjta faqe raportonte për të si lajm, pa i bërë të ditur lexuesit asnjë prej këtyre fakteve.

Kjo do të thotë se tërësia e materialeve që ndikuan në mënyrën se si publiku vendas dhe ai ndërkombëtar e kuptuan këtë valë protestash – përfshirë rindërtimin që e lidhte fushatën e bojkotit me forumet në Reddit, mënyrën se si më 10 korrik u paraqit hetimi policor si një formë presioni ndaj protestës, si edhe kronikën e vazhdueshme mbi zhvillimin dhe domethënien e lëvizjes – nuk mund të konsiderohen më automatikisht si raportime neutrale. Jo sepse është provuar se ndonjë fjali është e pavërtetë. Por sepse lexuesi tani e di se ndikimi i një pjesëmarrësi në atë lëvizje mund të jetë i pranishëm në çdo pjesë të këtij raportimi, ndërkohë që nuk është deklaruar askund.

Një konflikt interesi i deklaruar i lejon lexuesit të vlerësojë me rezervë një artikull të caktuar. Një konflikt interesi i fshehur e detyron lexuesin ta shohë me dyshim të gjithë produktin editorial.

Dhe ky dyshim nuk mbetet i kufizuar vetëm te ngjarjet e qershorit dhe korrikut, sepse dështimet në proces nuk kufizohen kurrë vetëm në një periudhë. Çdo pretendim që BIRN ka publikuar ndër vite tani mund të ndahet në dy kategori. Në njërën anë janë pretendimet që mbështeten në dokumente të publikuara, kontrata, dosje gjyqësore, regjistra pronësie apo të dhëna buxhetore. Këto mbeten po aq të forta sa më parë, sepse një kontratë apo një dokument zyrtar nuk ndryshon vlerë në varësi të atij që ka redaktuar artikullin.

Në anën tjetër janë ato pretendime që mbështeteshin mbi autoritetin e vetë markës së BIRN-it: mënyra e paraqitjes së fakteve, përzgjedhja e tyre, karakterizimet dhe ato histori ku besimi i lexuesit ndaj institucionit plotësonte boshllëqet që burimet nuk i mbushnin plotësisht. Kategoria e parë nuk humbet asgjë këtë javë. Kategoria e dytë humbet pikërisht atë mbi të cilën mbështetej.

Ne nuk po pretendojmë se arkiva e BIRN-it është e gabuar. Po themi diçka që për një organizatë investigative mund të jetë edhe më e rëndë: se, pas kësaj jave, askush nuk është më i detyruar të niset nga supozimi se ajo është e saktë.

Supozimi i paanshmërisë ishte aseti më i madh i BIRN-it. Është pikërisht ky supozim që u rrëzua. Dhe ai nuk u shkatërrua nga Taulant Balla apo nga ndonjë kundërshtar i gazetarisë së pavarur. Sipas autorit, ai u konsumua publikisht nga vetë ata që kishin përgjegjësinë ta mbronin.

Çfarë është në lojë, thënë hapur

Gazetaria nuk është aktivizëm politik. Kjo fjali mund të tingëllojë si një slogan, derisa një javë si kjo të tregojë se sa e lartë është kostoja e shkeljes së këtij parimi. Sektori i gazetarisë së pavarur në Shqipëri është i vogël, financohet kryesisht nga donatorë të huaj dhe vepron përballë një qeverie që gjatë javës së fundit ka përdorur një retorikë që lë të kuptohet për ndjekje penale ndaj protestës dixhitale. Në një mjedis të tillë, paanshmëria e redaksisë kryesore investigative nuk është thjesht një çështje etike brenda profesionit, por mburoja e përbashkët e të gjithë sektorit.

Çdo ambasadë që citon një investigim të BIRN-it, çdo institucion që i reziston shqyrtimit publik sepse ai shqyrtim perceptohet si neutral dhe çdo gazetar i ri që ka nevojë që etiketa “i pavarur” të ketë ende kuptim, mbështeten te besueshmëria e asaj fjale të vetme – “i paanshëm” – në deklaratën e misionit të organizatës. Sipas autorit, Erebara për gjashtë javë e konsumoi këtë kapital besimi, ndërsa reagimi i BIRN-it deri tani ka qenë të ndryshojë mënyrën se si paraqitet identiteti i tij.

Për këtë arsye, pyetjet që BIRN duhet t’u përgjigjet shtrohen publikisht dhe u detyrohen si lexuesve që i besuan këtij standardi, ashtu edhe donatorëve që e financuan atë.

Cili është statusi i Gjergj Erebarës dhe prej kur e ka atë status? Pse faqet zyrtare të vetë organizatës japin përshkrime të ndryshme për të? A i kërkoi BIRN Erebarës që këtë javë të hiqte emrin e organizatës nga profili i tij? Kush i redaktoi dhe i klasifikoi esetë e tij gjatë periudhës së protestave? Dhe kush miratoi gjashtë javë raportim për një çështje në të cilën ai ishte i përfshirë, pa përfshirë qoftë edhe një fjali të vetme që të bënte të ditur këtë konflikt të mundshëm interesi?

Për më shumë se një dekadë, BIRN i ka mësuar publikut shqiptar se refuzimi i një institucioni për t’iu përgjigjur pyetjeve të dokumentuara është, në vetvete, një përgjigje. Organizata e di shumë mirë se si do të interpretohet heshtja e saj.

Standardi për të cilin flitet është vendosur nga vetë BIRN. Askush nuk ia imponoi, askush nuk e fryu artificialisht dhe askush nuk po i kërkon organizatës të përmbushë diçka që nuk e ka ndërtuar vetë. Donatorët e financuan këtë standard, lexuesit i besuan dhe vetë investigimet e BIRN-it e kanë përdorur atë për të gjykuar institucionet e tjera.

Pyetja e vetme që mbetet, sipas autorit, është nëse ky standard zbatohet edhe brenda vetë BIRN-it. Dhe, sipas vlerësimit të tij, ngjarjet e kësaj jave nuk japin një përgjigje inkurajuese.

Rama: Gati të mbështesim bizneset me deri në 1 miliard euro, kredi deri në 2 milionë euro me interesa 2-3%

Hovenier: Ngërçi politik po dëmton Kosovën, marrëdhëniet me SHBA-në duhen rikthyer sa më shpejt

Ministrja serbe mbron deklaratën për Kosovën: Ndoshta duhej të kisha thënë “deportim”, jo “spastrim etnik”

Burnham: Do t’i rikthejmë shpresën Britanisë, njerëzit presin rezultate dhe ne do t’i japim

BIRN përballë testit të paanshmërisë, çështja nuk është presioni politik, por standardet që i ka vendosur vetes