Fitorja e Listës Studentore në zgjedhjet e 25 tetorit ka hapur në Serbi debatin për përgjegjësinë e ish-drejtuesve të shtetit, hetimin e korrupsionit dhe shkëputjen e institucioneve nga ndikimi politik.
Dy analistë në Beograd vlerësojnë se hetimet për abuzimet e dyshuara gjatë qeverisjes së Partisë Përparimtare Serbe (SNS) mund të përfshijnë edhe Aleksandar Vuçiçin. Megjithatë, ata theksojnë se përgjegjësia politike nuk përkthehet automatikisht në përgjegjësi penale dhe se çdo akuzë duhet të mbështetet në prova.
Në emisionin “Most” të Shërbimit të Ballkanit të Radios Evropa e Lirë, profesori i Fakultetit të Shkencave Politike në Beograd, Dushan Spasojeviç, dhe drejtori i Qendrës për Politikë Praktike, Dragan Popoviç, diskutuan sfidat që presin pushtetin e ri.
Nga tragjedia e Novi Sadit te ndryshimi politik
Vala e protestave që i parapriu ndryshimit të pushtetit nisi pas shembjes së strehës së betonit në stacionin hekurudhor të Novi Sadit, më 1 nëntor 2024, ku humbën jetën 16 persona.
Tragjedia në objektin e rinovuar ngriti dyshime për korrupsion, neglizhencë dhe mungesë kontrolli mbi punimet publike. Studentët kërkuan fillimisht publikimin e dokumentacionit të rinovimit dhe përcaktimin e përgjegjësive për viktimat. Më pas, kërkesat u zgjeruan dhe lëvizja u kthye në një sfidë për pushtetin.
Spasojeviç vlerëson se Lista Studentore zhvilloi një fushatë të organizuar, me kandidatë të përgatitur dhe prani të vazhdueshme në terren, duke tejkaluar edhe parashikimet optimiste.
Sipas tij, rezultati do të pasohet nga një riorganizim i skenës politike. Popoviç, ndërkohë, e sheh fitoren si mundësi për ripërtëritjen e partive dhe si refuzim të përqendrimit të pushtetit te një udhëheqës i vetëm.
Hetimet mund të arrijnë te ish-presidenti
Spasojeviç argumenton se Vuçiç ishte paraqitur publikisht si vendimmarrësi kryesor, ndërsa zbatimi formal i vendimeve bëhej nga ministrat dhe zyrtarët përkatës.
Për këtë arsye, ai pret që hetimet të nisin nga personat me përgjegjësi të drejtpërdrejta, por të shqyrtojnë edhe rolin e ish-presidentit.
“Besoj se hetimi do të duhej të arrinte edhe te Vuçiçi, ashtu siç ndodhi në Kroaci me Sanaderin”, tha profesori, duke iu referuar ish-kryeministrit kroat Ivo Sanader, të dënuar për korrupsion.
Në rastin e Novi Sadit, Spasojeviç vlerëson se duhet hetuar edhe ndikimi i mundshëm i presionit për përfundimin e shpejtë të punimeve për qëllime promovimi politik.
Edhe Popoviç e konsideron të pritshëm shqyrtimin e rolit të Vuçiçit, por paralajmëron se pritjet e qytetarëve mund të jenë më të mëdha sesa akuzat që mund të mbështeten juridikisht.
“Pyetja tjetër është se për çfarë do të arrijnë të gjejnë prova të mjaftueshme dhe për çfarë do të mund ta akuzojnë. Kjo, me gjasë, do të jetë më pak sesa presin qytetarët”, u shpreh ai.
Sipas Popoviçit, hetimet do të kërkojnë dokumente, dëshmi dhe bashkëpunimin e personave që kanë qenë pjesë e sistemit të mëparshëm. Presioni publik, thekson ai, nuk duhet të zëvendësojë procedurat ligjore.
Lustracioni dhe mësimet nga viti 2000
Një tjetër çështje është premtimi i Listës Studentore për lustracionin, procesi që synon largimin nga funksionet publike të personave përgjegjës për shkelje gjatë ushtrimit të pushtetit.
Popoviç kujton se Serbia miratoi një ligj të tillë pas rrëzimit të Sllobodan Millosheviçit, por ai nuk u zbatua gjatë dhjetë viteve që qëndroi në fuqi. Sipas tij, komisioni përgjegjës nuk u formua për shkak të mosmarrëveshjeve politike.
Spasojeviç shpreh dyshime se një proces gjithëpërfshirës mund të realizohet edhe këtë herë. Ai e konsideron më të mundshëm presionin nga brenda institucioneve për largimin e personave të përfshirë në keqpërdorime.
Popoviç paralajmëron se çdo masë duhet të respektojë të drejtat e njeriut dhe mundësinë e ankimit.
“Këto masa mund të jenë të dobishme, por duhet të zbatohen me kujdes. Ato nuk guxojnë të shndërrohen në gjueti shtrigash”, theksoi ai.
Hetimi i pasurive, provë për qeverinë e re
Për Popoviçin, kontrolli i prejardhjes së pasurive duhet të jetë ndër përparësitë e autoriteteve të reja. Ai pretendon se gjatë qeverisjes së SNS-së është krijuar një shtresë personash shumë të pasur, me lidhje politike dhe burime pasurie që ngrenë dyshime.
Sipas tij, reformimi i administratës tatimore mund të ndihmojë në identifikimin dhe konfiskimin e pasurive që provohet se janë përfituar në mënyrë të paligjshme. Kjo rrugë, vlerëson ai, mund të japë rezultate më konkrete sesa një proces i gjerë përjashtimi nga detyrat publike.
Të dy analistët e konsiderojnë ndryshimin e pushtetit vetëm fillimin e një procesi të vështirë. Sfida, sipas tyre, është ngritja e institucioneve që mund të hetojnë ish-zyrtarët më të lartë pa ndërhyrje politike dhe pa paragjykuar fajësinë e tyre.
