Serbia zhvillon sot, më 25 tetor, zgjedhjet e parakohshme parlamentare, ku lëvizja studentore synon t’i japë fund pushtetit 14-vjeçar të Aleksandar Vuçiçit dhe Partisë Përparimtare Serbe (SNS).
Sipas të dhënave paraprake të Qendrës për Zgjedhje të Lira dhe Demokraci (CeSID), deri në orën 09:00 kishin votuar 12 për qind e qytetarëve, kundrejt 5,2 për qind në të njëjtën orë në zgjedhjet e vitit 2023. Vlerësimi mbështetet në të dhënat nga 750 vendvotime.
Të drejtë vote kanë 6 450 523 qytetarë, të cilët do të zgjedhin mes 2 418 kandidatëve për 250 mandatet e Kuvendit. Votimi zhvillohet në 8 392 vendvotime, përfshirë 93 jashtë vendit. Qendrat janë të hapura nga ora 07:00 deri në 20:00.
Këto janë zgjedhjet e treta parlamentare të parakohshme në pesë vjet. Vuçiçi, i cili dha dorëheqjen nga presidenca në fund të shtatorit, synon të rikthehet si kryeministër, post që e mbajti nga viti 2014 deri më 2017.
Për herë të parë në shumë vjet, SNS-ja përballet me një sfidë të fortë nga Lista Studentore, e dalë nga protestat kundër korrupsionit dhe qeverisë.
“Këto janë zgjedhjet e para në më shumë se një dekadë, rezultati i të cilave është vërtet shumë i pasigurt”, deklaroi për Radion Evropa e Lirë ish-raportuesi i Parlamentit Evropian për Serbinë, Vladimir Bilçik.
Lëvizja studentore nuk ka udhëheqës formalë, ndërsa lista zgjedhore përbëhet nga figura jopartiake, kryesisht profesorë universitarë.
Protestat nisën pas tragjedisë së 1 nëntorit 2024 në Novi Sad, ku shembja e strehës së rindërtuar të stacionit hekurudhor shkaktoi vdekjen e 16 personave. Dyshimet për korrupsion në projekt nxorën qytetarët në rrugë në të gjithë vendin.
Qeveria i mohoi akuzat, ndërsa protestat u shoqëruan me arrestime dhe raportime për dhunë policore. Një prej incidenteve më të debatueshme ishte ai i 15 marsit 2025, kur autoritetet u akuzuan për përdorimin e një arme zanore kundër demonstruesve paqësorë.
Sondazhet për zgjedhjet japin rezultate të ndryshme. Faktor Plus e rendit listën e Vuçiçit përpara me 48,6 për qind, kundrejt 37,1 për qind për studentët. Ndërsa NSPM-ja u jep epërsi studentëve me 44,4 për qind, kundrejt 41,7 për qind për bllokun e Vuçiçit.
Fushata është shoqëruar me shqetësime për integritetin e procesit. Shërbimi i Ballkanit i Radios Evropa e Lirë raportoi se rreth 500 mijë persona figurojnë në regjistrin zgjedhor pa adresë të plotë.
Hulumtimi identifikoi gjithashtu qindra votues të regjistruar në objekte publike ose në banesa ku nuk mund të jetonin aq shumë persona. Autoritetet serbe i kanë hedhur poshtë pretendimet për parregullsi.
Shqetësime janë ngritur edhe për shtimin e votuesve të regjistruar në Bosnjë e Hercegovinë dhe Kosovë. Zgjedhjet e vitit 2023 u pasuan nga protesta, pasi vëzhguesit ndërkombëtarë konstatuan parregullsi, përfshirë transportimin e votuesve dhe frikësimin e tyre.
Një grup dypartiak senatorësh amerikanë u kërkoi autoriteteve serbe të garantojnë kushte të barabarta. Në deklaratën e 21 tetorit u përmendën raportime për përgjime të paligjshme të opozitës dhe përpjekje për pengimin e misioneve vëzhguese.
Sipas analizave të pavarura forenzike të cituara në raportim, që nga fillimi i vitit janë konfirmuar pothuajse 20 raste përdorimi të programeve të paligjshme të përgjimit. Autoritetet mohojnë se kanë spiunuar kundërshtarët politikë.
Misioni i ODIHR-it përfshin 14 ekspertë dhe 30 vëzhgues afatgjatë, të cilëve gjatë ditës së votimit do t’u bashkohen edhe 300 vëzhgues afatshkurtër.
Në politikën e jashtme, Vuçiçi është zotuar të ruajë lidhjet me Rusinë dhe Kinën, krahas objektivit për anëtarësim në BE. Ai ka përsëritur refuzimin për t’iu bashkuar sanksioneve ndaj Moskës.
Lista Studentore e ka përqendruar fushatën te lufta kundër korrupsionit dhe sundimi i ligjit. Megjithatë, ajo ka kundërshtuar gjithashtu sanksionet ndaj Rusisë dhe ka mbështetur qëndrimin zyrtar të Beogradit kundër pavarësisë së Kosovës.
Në një memorandum të publikuar në maj, lëvizja e cilësoi Kosovën si “pjesë të patjetërsueshme dhe përbërëse” të Serbisë.
Për këtë arsye, një ndryshim pushteti nuk do të nënkuptonte domosdoshmërisht ndryshim të politikës ndaj Kosovës. Marko Savkoviq, nga Qendra për Çështje Ndërkombëtare dhe të Sigurisë në Beograd, vlerëson se kundërshtimi i shtetësisë së Kosovës mbetet politikë shtetërore, ndërsa forcat që pranojnë realitetin e saj janë në margjinat politike.
