Bashkimi Europian po shqyrton vendosjen e një mekanizmi të ri mbikëqyrjeje për vendet që do të anëtarësohen në të ardhmen, duke parashikuar kontroll të shtuar mbi sundimin e ligjit dhe funksionimin e institucioneve demokratike deri në 15 vjet pas anëtarësimit.
Propozimi është pjesë e strategjisë së zgjerimit të Komisionit Europian, të prezantuar më 6 tetor, dhe synon të parandalojë përsëritjen e problemeve që BE-ja ka hasur me disa prej shteteve të saj anëtare.
Sipas raportimit të Radios Evropa e Lirë, mekanizmi do t’i jepte Brukselit mundësinë të ndërhynte më shpejt në rastet kur një vend i ri anëtar cenon pavarësinë e gjyqësorit, lirinë e medias apo standardet demokratike.
Pezullim fondesh dhe kufizim i së drejtës së votës
Një nga ndryshimet kryesore të propozuara lidhet me mënyrën e vendimmarrjes për vendosjen e masave ndaj shteteve që shkelin parimet e BE-së.
Aktualisht, neni 7 i Traktatit të Bashkimit Europian parashikon një procedurë që mund të çojë deri në pezullimin e së drejtës së votës së një shteti anëtar. Megjithatë, kërkesa për unanimitet në një fazë vendimtare e ka bërë zbatimin e këtij mekanizmi jashtëzakonisht të vështirë.
Për anëtarët e ardhshëm, Komisioni propozon një klauzolë të posaçme që do të mundësonte marrjen e masave me shumicë të kualifikuar, pa qenë e nevojshme të sigurohej unanimiteti.
Masat mund të përfshijnë pezullimin e fondeve europiane dhe, në rastet më të rënda, kufizimin e disa të drejtave të shtetit anëtar, përfshirë të drejtën e votës.
Qëllimi është që BE-ja të shmangë situata të ngjashme me ato të Hungarisë dhe Polonisë, ku konfliktet për sundimin e ligjit nxorën në pah kufizimet e mekanizmave ekzistues.
Komisionarja europiane për Zgjerimin, Marta Kos, ka theksuar më parë se BE-ja nuk dëshiron të pranojë vende që mund të kthehen në pengesë për funksionimin e saj pas anëtarësimit.
Çfarë do të thotë kjo për Shqipërinë?
Rregullat e propozuara do të kishin ndikim të drejtpërdrejtë edhe për Shqipërinë, nëse miratohen dhe përfshihen në traktatet e ardhshme të anëtarësimit.
Për 15 vitet e para pas hyrjes në BE, vendi do të mund t’i nënshtrohej një mbikëqyrjeje të shtuar për respektimin e standardeve demokratike, pavarësinë e drejtësisë dhe luftën kundër korrupsionit.
Në rast regresi, Bashkimi Europian do të kishte mundësinë të aktivizonte masa financiare ose institucionale sipas kushteve të përcaktuara në traktatin e anëtarësimit.
Megjithatë, klauzola nuk do të aktivizohej automatikisht. Sipas Komisionit Europian, vendet që respektojnë rregullat dhe vlerat e BE-së nuk do të preken nga masat ndëshkuese.
Mbikëqyrja e sundimit të ligjit ka nisur të zgjerohet edhe përpara anëtarësimit. Raporti vjetor i Komisionit Europian për këtë fushë përfshin tashmë Shqipërinë, Malin e Zi, Maqedoninë e Veriut dhe Serbinë.
Mali i Zi pritet të jetë rasti i parë
Mali i Zi, i cili synon anëtarësimin në BE në vitin 2028, pritet të jetë vendi i parë ku do të përfshihen mekanizmat e rinj mbrojtës.
Komisionarja Marta Kos ka paralajmëruar se traktati i anëtarësimit të këtij vendi do të përmbajë dispozitat e reja.
Nëse anëtarësimi realizohet në vitin 2028, periudha e mbikëqyrjes së shtuar do të zgjaste deri në vitin 2043.
Megjithatë, ekspertët ngrenë pikëpyetje mbi efektivitetin e një mekanizmi me afat të kufizuar.
Stephen Blockmans, zëvendësdrejtor i Qendrës Ndërkombëtare për Mbrojtje dhe Siguri, paralajmëron se regresi demokratik mund të ndodhë edhe pas përfundimit të periudhës 15-vjeçare.
Ndërsa Corina Stratulat, analiste në Qendrën për Politika Europiane, thekson se zbatimi i rregullave më të ashpra vetëm për anëtarët e rinj mund të krijojë dallime në trajtimin e shteteve të BE-së.
Propozimi synon gjithashtu të lehtësojë shqetësimet e vendeve anëtare për zgjerimin, pasi çdo traktat i ri anëtarësimi duhet të ratifikohet nga të gjitha shtetet e Bashkimit Europian.
Për Shqipërinë dhe vendet e tjera kandidate, kjo do të thotë se anëtarësimi në BE mund të shoqërohet me detyrime shtesë për garantimin e sundimit të ligjit edhe për shumë vite pas hyrjes në Union.
