Marrëveshja për kufijtë detarë mes Turqisë dhe Libisë ka rikthyer tensionet në Mesdheun Lindor, duke shkaktuar reagime të forta nga Greqia dhe Bashkimi Evropian. Athina paralajmëron se mund të kërkojë vendosjen e sanksioneve ndaj Ankarasë nëse situata përshkallëzohet.
Sipas raportimit të POLITICO, kryeministri grek Kyriakos Mitsotakis pritet ta ngrejë këtë çështje gjatë takimit informal të liderëve të Bashkimit Evropian, që do të mbahet të premten në Dublin.
Edhe pse samiti është planifikuar të përqendrohet te inteligjenca artificiale dhe lufta në Ukrainë, mosmarrëveshja detare mes Greqisë dhe Turqisë mund të bëhet një tjetër temë e rëndësishme e diskutimeve.
Një zyrtar i lartë në Athinë, i cili foli në kushte anonimiteti, konfirmoi se qeveria greke synon të kërkojë një qëndrim më të fortë të partnerëve evropianë ndaj pretendimeve territoriale të Turqisë.
Marrëveshja Turqi-Libi, në qendër të përplasjes
Mosmarrëveshja lidhet me një marrëveshje të nënshkruar në vitin 2019 ndërmjet Turqisë dhe qeverisë libiane të njohur nga Kombet e Bashkuara në Tripoli.
Dokumenti përcakton një korridor detar në Mesdheun Lindor, ndërmjet Greqisë dhe Qipros, duke përfshirë hapësira që Athina pretendon se i përkasin zonës së saj ekskluzive ekonomike.
Situata u tensionua më tej më 20 tetor, kur autoritetet rivale në Libinë lindore e ratifikuan njëzëri marrëveshjen.
Greqia e kundërshton këtë përcaktim të kufijve detarë, duke argumentuar se ai cenon të drejtat e saj sovrane dhe nuk merr parasysh pozicionin gjeografik të ishujve grekë.
Athina shqetësohet se Ankaraja mund ta përdorë marrëveshjen për të kundërshtuar kërkimet energjetike në jug të Kretës, si dhe ndërtimin e një lidhjeje nënujore të energjisë elektrike mes Greqisë dhe Qipros.
Të dyja projektet konsiderohen të rëndësishme për interesat energjetike dhe strategjike të Bashkimit Evropian.
Greqia paralajmëron sanksione ndaj Turqisë
Ministri grek i Punëve të Jashtme, Giorgos Gerapetritis, deklaroi javën e kaluar se Athina është e gatshme të kërkojë ndërhyrjen e Bashkimit Evropian nëse tensionet përshkallëzohen.
“Greqia e ka bërë të qartë se, në rast të ndonjë përshkallëzimi, do të kërkojë sanksione dhe mbështetje nga Bashkimi Evropian”, u shpreh ai gjatë një interviste televizive.
Megjithëse Greqia dhe Turqia janë të dyja vende anëtare të NATO-s, marrëdhëniet mes tyre janë karakterizuar prej dekadash nga mosmarrëveshje lidhur me kufijtë detarë dhe pretendimet mbi shelfin kontinental.
Kryeministri Mitsotakis e ngriti këtë çështje edhe gjatë Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, muajin e kaluar në Nju Jork.
Duke paraqitur një hartë për të ilustruar qëndrimin e Greqisë, ai kundërshtoi mënyrën se si Turqia dhe Libia kanë përcaktuar kufijtë detarë.
“Nuk ka precedent për një delimitim të tillë diagonal”, deklaroi Mitsotakis.
Ai shtoi se gjeografia nuk mund të rishkruhet dhe se të drejtat sovrane nuk mund të fshihen përmes vijave arbitrare të vendosura në hartë.
Bashkimi Evropian e shpall marrëveshjen të pavlefshme
Bashkimi Evropian reagoi menjëherë pas ratifikimit të marrëveshjes nga autoritetet në Libinë lindore, më 20 tetor.
Në një deklaratë të përbashkët, drejtuesit e Komisionit Evropian dhe të Këshillit Evropian kundërshtuan marrëveshjen, duke argumentuar se ajo cenon të drejtat sovrane të shteteve të treta.
“Kjo marrëveshje cenon të drejtat sovrane të shteteve të treta, nuk është në përputhje me të drejtën e detit dhe është e pavlefshme”, thuhej në deklaratën e përbashkët.
Kundërshtime ndaj marrëveshjes kanë shprehur edhe Egjipti, Bahreini, Qiproja, Izraeli dhe Emiratet e Bashkuara Arabe.
Qiproja ka gjithashtu mosmarrëveshje të vazhdueshme me Turqinë, veçanërisht lidhur me praninë turke në pjesën veriore të ishullit që prej viteve 1970.
Nga ana tjetër, Ministria e Jashtme turke e akuzoi Brukselin se po mbështet qëndrimet e Greqisë dhe Qipros, të cilat Ankaraja i cilëson si maksimaliste dhe të paligjshme.
Presidenti turk Recep Tayyip Erdoğan mbrojti marrëveshjen gjatë një mbledhjeje të fundit të kabinetit qeveritar.
“Presim që ata të respektojnë vullnetin e përbashkët të vendit tonë dhe Libisë”, deklaroi Erdoğan.
Projekti energjetik prej 1.9 miliardë eurosh, në rrezik
Një nga çështjet më të ndjeshme të mosmarrëveshjes është projekti i interkonjeksionit elektrik ndërmjet Greqisë dhe Qipros, me një vlerë prej rreth 1.9 miliardë eurosh.
Projekti parashikon ndërtimin e një kablloje nënujore për transmetimin e energjisë elektrike dhe mbështetet financiarisht nga Bashkimi Evropian.
Megjithatë, realizimi i tij është përballur me pengesa për shkak të mosmarrëveshjeve detare mes Athinës dhe Ankarasë.
Në vitin 2024, punimet u ndërprenë pas një përplasjeje diplomatike mes dy vendeve.
Raporti më i fundit i Bashkimit Evropian për ecurinë e procesit të anëtarësimit të Turqisë, i cili prej vitesh mbetet i bllokuar, përmend shprehimisht pengesat e vazhdueshme të Ankarasë ndaj realizimit të këtij projekti.
Tre muaj më parë, kompania franceze Meridiam u bë aksionerja kryesore e projektit.
Ndërkohë, të martën, një anije franceze u nis nga Heraklioni i Greqisë për të filluar punimet e lidhura me interkonjeksionin.
Ministri i Jashtëm grek, Gerapetritis, deklaroi para një komisioni parlamentar javën e kaluar se Athina po përgatitet për një reagim të mundshëm nga Turqia.
Autoritetet greke dhe qipriote shqetësohen se pretendimet detare të Ankarasë mund të përdoren për të penguar zhvillimin e projekteve strategjike në Mesdheun Lindor.
Doktrina turke “Atdheu Blu” dhe marrëdhëniet me BE-në
Mosmarrëveshja për kufijtë detarë lidhet edhe me strategjinë më të gjerë të Turqisë për zgjerimin dhe mbrojtjen e pretendimeve të saj detare.
Ankaraja synon të formalizojë deri në fund të vitit doktrinën e njohur si “Atdheu Blu” (Mavi Vatan), e cila përfshin pretendimet turke mbi hapësirat detare përreth vendit.
Kjo doktrinë është një nga elementet kryesore të politikës detare dhe të sigurisë së Turqisë, por është kundërshtuar nga Greqia dhe Qiproja për shkak të mbivendosjes së pretendimeve territoriale.
Analisti i Carnegie Europe për Turqinë, Marc Pierini, vlerëson se tensionet në Mesdheun Lindor po rëndojnë më tej marrëdhëniet tashmë të vështira mes Ankarasë dhe Bashkimit Evropian.
Sipas tij, mosmarrëveshjet për kufijtë detarë kanë zgjeruar hendekun ndërmjet Turqisë dhe qeverive evropiane.
Këto tensione shtohen në një periudhë kur BE-ja dhe Turqia kanë mosmarrëveshje edhe për çështje të tjera, përfshirë mbrojtjen e industrisë automobilistike evropiane dhe rolin e Ankarasë në sigurinë e Detit të Zi.
Takimi i liderëve evropianë në Dublin pritet të tregojë nëse kërkesa e Athinës për një reagim më të fortë do të marrë mbështetjen e vendeve të tjera anëtare.
Për momentin, Bashkimi Evropian e ka kundërshtuar marrëveshjen Turqi-Libi, por nuk është njoftuar ndonjë vendim i ri për vendosjen e sanksioneve ndaj Ankarasë.
