Nga Ivo Daalder, ish-ambasador i SHBA-së në NATO

Teksa liderët e NATO-s u kthyen në vendet e tyre pas samitit vjetor në Ankara, mbeti një përshtypje e qartë: këto samite nuk po justifikojnë më rëndësinë e tyre, të paktën për sa kohë Donald Trump është president i Shteteve të Bashkuara.

Këtë e tregoi edhe mënyra se si u mbyll samiti. Në vend që të konfirmonin se do të takoheshin vitin e ardhshëm në Shqipëri, siç ishte planifikuar, liderët u mjaftuan me formulimin e përgjithshëm: “Presim me padurim takimin tonë të ardhshëm.” Për shumë vëzhgues, kjo tregon se samiti në Ankara ishte një mundësi e humbur.

Deklarata përfundimtare e samitit, e quajtur “Deklarata e Ankarasë”, ishte vetëm një dokument formal prej një faqeje me gjashtë paragrafë, pa vendime të rëndësishme strategjike. Edhe pse sipas raportimeve nga takimi me dyer të mbyllura Trump u shfaq i qetë dhe madje lavdëroi aleatët për rritjen e shpenzimeve të mbrojtjes, sapo doli para kamerave ai rifilloi sulmet ndaj tyre.

Presidenti amerikan kritikoi Britaninë, Francën, Gjermaninë dhe Belgjikën për mungesën e mbështetjes gjatë konfliktit me Iranin. Ai e quajti Spanjën një partner të pashpresë dhe urdhëroi ndërprerjen e tregtisë me të, ndërsa riktheu edhe pretendimin se Groenlanda duhet të bëhet pjesë e SHBA-së, duke deklaruar se ishulli është shumë më i rëndësishëm për Amerikën sesa për Danimarkën.

Pikërisht për këtë arsye, shumë liderë të NATO-s po arrijnë në përfundimin se samitet nuk duhet të zhvillohen çdo vit, por vetëm kur ekziston nevoja për të marrë vendime të rëndësishme.

Kjo ishte praktika e NATO-s deri pak vite më parë. Ish-sekretari i përgjithshëm Jens Stoltenberg vendosi t’i kthente samitet në një aktivitet vjetor, me bindjen se sfidat e sigurisë kërkonin takime të rregullta të liderëve. Pasardhësi i tij, Mark Rutte, ndante të njëjtin vizion. Të paktën deri në samitin e Ankarasë.

Gjatë muajve të fundit, Rutte bëri përpjekje të konsiderueshme për të siguruar që samiti të kalonte pa tensione. Ai mbështeti publikisht vendimin e Trump për ndërhyrjen ushtarake kundër Iranit, edhe pse shumica e vendeve të NATO-s kishin rezerva. Ai udhëtoi disa herë në Uashington për ta bindur Trumpin për rëndësinë e NATO-s dhe, kur presidenti amerikan kërcënoi sërish me largimin nga aleanca për shkak të refuzimit të Evropës për t’u përfshirë në konfliktin me Iranin, Rutte u kthye përsëri në Uashington për t’i kujtuar rolin vendimtar që bazat ushtarake evropiane kishin luajtur në operacionet amerikane.

Madje, vetëm pak javë më parë, ai zhvilloi një prezantim në Shtëpinë e Bardhë duke lavdëruar Trumpin për ndikimin që kishte pasur në rritjen e investimeve të vendeve anëtare në mbrojtje. Edhe në Ankara, Rutte i kërkoi Trumpit ta konsideronte këtë samit si një fitore personale.

Në fund, strategjia funksionoi. Samiti kaloi pa përplasje të mëdha. Siç u shpreh ministri i Jashtëm i Lituanisë, ai ishte “aq i mërzitshëm sa mund të ishte”.

Por ky nuk është qëllimi i samiteve të NATO-s.

Qëllimi i tyre nuk është të shmangin debatet, por të zgjidhin mosmarrëveshjet, të marrin vendime dhe të përcaktojnë drejtimin strategjik të aleancës.

Samiti i Madridit në vitin 2022 përcaktoi Rusinë si kërcënimin kryesor për sigurinë euroatlantike dhe miratoi konceptin e ri strategjik të NATO-s.

Samiti i Vilniusit në vitin 2023 miratoi planet e para të mbrojtjes së territorit të aleancës që prej përfundimit të Luftës së Ftohtë.

Edhe samiti i Hagës në vitin 2025 pati një objektiv të qartë: detyroi aleatët evropianë të pranonin kërkesën e Trump për rritjen e shpenzimeve të mbrojtjes në 5% të Prodhimit të Brendshëm Bruto.

Samiti i Ankarasë nuk prodhoi asnjë vendim të ngjashëm.

Po, u miratuan disa programe të reja për zhvillimin e kapaciteteve ushtarake dhe u evidentua rritja historike e investimeve në mbrojtje, por nuk u përcaktua asnjë strategji e re për të ardhmen e aleancës.

Sipas autorit, kjo mund të ishte shmangur.

Në vend që të përqendroheshin gjatë gjithë vitit në mënyrat për të shmangur konfliktin me Trumpin, liderët evropianë mund të kishin hartuar një plan të qartë për transferimin gradual të përgjegjësive ushtarake nga SHBA-ja tek Evropa.

Një plan i tillë do të duhej të përcaktonte se kur vendet evropiane do të merrnin përsipër dislokimin e forcave tokësore, ajrore dhe detare që aktualisht mbështeten nga SHBA-ja, si do të zëvendësonin kapacitetet amerikane të zbulimit, mbikëqyrjes dhe inteligjencës, si dhe mënyrën se si Evropa do të merrte gradualisht drejtimin e strukturave komanduese të NATO-s.

Ideja për një plan të tillë ishte propozuar që vitin e kaluar nga ministri gjerman i Mbrojtjes Boris Pistorius, por u la mënjanë nga frika se mund t’i jepte Trumpit një arsye shtesë për të tërhequr trupat amerikane nga Evropa.

Sipas autorit, kjo frikë nuk ka më kuptim.

Trump nuk ka nevojë për justifikime për të reduktuar praninë ushtarake amerikane në Evropë. Ai tashmë ka filluar ta bëjë këtë.

Prandaj, realiteti i ri është se Shtetet e Bashkuara nuk mund të konsiderohen më një aleat plotësisht i parashikueshëm.

Edhe nëse një president i ardhshëm amerikan rikthen angazhimin tradicional ndaj NATO-s dhe nenit 5 të mbrojtjes kolektive, Evropa duhet të marrë përgjegjësi shumë më të mëdha për mbrojtjen e saj.

Sipas autorit, ky duhet të jetë prioriteti kryesor i aleancës në vitet që vijnë: menaxhimi i kalimit nga një NATO e udhëhequr nga SHBA drejt një NATO-je ku Evropa mban peshën kryesore të mbrojtjes së saj.