Zviceranët do t’u drejtohen kutive të votimit të dielën për të vendosur nëse neutraliteti historik i vendit duhet të përcaktohet në mënyrë shumë më të rreptë në Kushtetutë, një ndryshim që do të kishte pasoja të drejtpërdrejta edhe për politikën ndaj Rusisë.
Nëse iniciativa miratohet, Zvicra nuk do të mund të vendoste sanksione ndaj vendeve të përfshira në luftë, përveç rasteve kur masat miratohen nga Kombet e Bashkuara. Në rastin e Rusisë, kjo do ta kufizonte ndjeshëm mundësinë e Bernës për të ndjekur sanksionet e Bashkimit Europian, pasi Moska ka të drejtën e vetos në Këshillin e Sigurimit të OKB-së.
Propozimi do të kufizonte gjithashtu bashkëpunimin me aleanca ushtarake si NATO. Një bashkëpunim i tillë do të lejohej vetëm nëse Zvicra do të ishte nën sulm ushtarak ose do të përballej me një kërcënim të afërt.
Referendumi nuk vendos nëse Zvicra duhet të jetë ose jo neutrale. Në qendër të debatit është se si duhet të zbatohet neutraliteti në të ardhmen.
Aktualisht, Zvicra nuk mund të marrë pjesë në luftëra mes shteteve apo t’u ofrojë atyre mbështetje ushtarake, por qeveria ruan njëfarë fleksibiliteti për vendosjen e sanksioneve ekonomike dhe bashkëpunimin me partnerë ushtarakë pa iu bashkuar një aleance.
Ky fleksibilitet u vu në qendër të debatit pas pushtimit në shkallë të gjerë të Ukrainës nga Rusia në vitin 2022, kur Berna vendosi të adoptonte në masë të madhe sanksionet e Bashkimit Europian ndaj Moskës.
Iniciativa për një neutralitet më të rreptë u promovua nga Pro Schweiz, një organizatë kombëtare-konservatore e lidhur ngushtë me Partinë Popullore Zvicerane (SVP). Mbështetësit argumentojnë se afrimi me politikat e BE-së dhe bashkëpunimi më i madh me NATO-n kanë dëmtuar imazhin tradicional të Zvicrës si ndërmjetëse neutrale.
Qeveria zvicerane dhe shumica e forcave politike e kundërshtojnë iniciativën. Këshilli Federal argumenton se neutraliteti aktual i jep vendit fleksibilitetin e nevojshëm për t’iu përgjigjur ndryshimeve të mjedisit ndërkombëtar të sigurisë.
Debati zhvillohet ndërsa Zvicra po forcon mbrojtjen dhe po zgjeron bashkëpunimin me partnerët europianë. Vendi mbetet jashtë NATO-s, por ka intensifikuar dialogun dhe bashkëpunimin me Aleancën, ndërsa prej vitit 2025 merr pjesë edhe në disa projekte të kuadrit europian të mbrojtjes PESCO.
Çfarë tregojnë sondazhet?
Matjet e fundit tregojnë një kundërshtim të gjerë ndaj ndryshimit të propozuar, por ato përfaqësojnë vetëm opinionin e të anketuarve përpara votimit dhe jo rezultatin e referendumit.
Një sondazh i Tamedia/20 Minuten, i realizuar më 9 dhe 10 shtator mes 12,948 personave me të drejtë vote, regjistroi 68% kundër dhe 31% në favor të iniciativës, me marzh gabimi ±1.5 pikë përqindjeje.
Një tjetër sondazh i gfs.bern për transmetuesin publik zviceran regjistroi 63% kundër dhe 34% në favor.
Rezultati i së dielës do të përcaktojë nëse Zvicra do të ruajë interpretimin aktual më fleksibël të neutralitetit apo do të vendosë kufij kushtetues shumë më të rreptë për sanksionet dhe bashkëpunimin ndërkombëtar në fushën e sigurisë.
