Gara e re për Hënën po zhvendoset nga mbërritja në sipërfaqe drejt krijimit të infrastrukturës së përhershme. Shtetet e Bashkuara, Rusia dhe Kina po zhvillojnë plane për përdorimin e energjisë bërthamore në Hënë, me synimin për të furnizuar bazat, roverët dhe misionet afatgjata që pritet të ndërtohen gjatë dekadës së ardhshme.
NASA dhe Departamenti amerikan i Energjisë kanë konfirmuar objektivin për zhvillimin e një reaktori bërthamor për sipërfaqen hënore deri në vitin 2030. Agjencia amerikane thotë se energjia nga ndarja bërthamore është një element kyç për praninë afatgjatë në Hënë dhe, më vonë, për misionet drejt Marsit.
Në anën tjetër, Rusia po punon për një central energjetik hënor që synohet të jetë gati deri në vitin 2036 dhe të furnizojë si programin rus të eksplorimit, ashtu edhe infrastrukturën e International Lunar Research Station, projekt i zhvilluar së bashku me Kinën. Roscosmos, Rosatom dhe Instituti Kurchatov janë përfshirë në projekt.
Energjia është një nga problemet kryesore për ndërtimin e një baze të përhershme në Hënë. Panelet diellore kanë kufizime për shkak të periudhave të gjata pa ndriçim, ndërsa reaktorët bërthamorë mund të prodhojnë energji në mënyrë të vazhdueshme, pavarësisht nga rrezet e diellit apo temperaturat ekstreme. NASA po zhvillon sisteme që duhet të funksionojnë për vite pa furnizim të ri me karburant.
Planet amerikane janë përshpejtuar gjatë viteve të fundit. NASA ka prezantuar “Lunar Reactor-1” si reaktorin e parë të saj të planifikuar për sipërfaqen e Hënës në vitin 2030. Paralelisht, agjencia po punon edhe me industrinë për sisteme me fuqi më të madhe, ndërsa kërkesat teknike të fundit flasin për kapacitete prej të paktën 100 kilovatësh për gjeneratën e ardhshme të sistemeve të energjisë nga ndarja bërthamore.
Rusia dhe Kina kanë një strategji të përbashkët për ngritjen e International Lunar Research Station, një bazë kërkimore që synon operacione afatgjata në sipërfaqen ose orbitën e Hënës. Dy vendet kanë nënshkruar marrëveshje bashkëpunimi që prej vitit 2021, ndërsa centrali rus i energjisë pritet të jetë një nga elementet e rëndësishme të këtij projekti.
Përtej energjisë, gara lidhet edhe me kontrollin e zonave strategjike pranë polit jugor, ku mendohet se ndodhen rezerva të konsiderueshme akulli uji. Ky burim mund të përdoret për furnizimin e astronautëve, por potencialisht edhe për prodhimin e oksigjenit dhe hidrogjenit për karburant raketor, duke e kthyer Hënën në një pikë të rëndësishme për misionet më të thella në Sistemin Diellor.
Megjithatë, përdorimi i energjisë bërthamore në hapësirë sjell edhe çështje sigurie. Transportimi i materialeve bërthamore kërkon masa të forta për të kufizuar pasojat e një aksidenti gjatë lëshimit dhe për të garantuar që reaktori të aktivizohet vetëm pasi të ketë mbërritur në destinacion.
Historia ka treguar se rreziku nuk është vetëm teorik. Në vitin 1978, sateliti sovjetik me energji bërthamore Cosmos 954 u rrëzua mbi Kanadanë veriore, duke shpërndarë material radioaktiv në një zonë prej rreth 124 mijë kilometrash katrorë dhe duke detyruar Kanadanë dhe SHBA-në të zhvillonin një operacion të gjerë pastrimi.
Teknologjia gjithashtu mbetet sfiduese. Sistemet duhet të përballojnë ndryshime ekstreme të temperaturës, rrezatim, pluhur hënor dhe vështirësi në largimin e nxehtësisë së prodhuar nga reaktori. NASA ka zhvilluar prej vitesh sisteme eksperimentale të ndarjes bërthamore, por vendosja dhe funksionimi afatgjatë i një reaktori në sipërfaqen hënore do të përbënte një hap të ri teknologjik.
Gara ka edhe një dimension të qartë gjeopolitik. Një burim i qëndrueshëm energjie mund t’i japë një vendi mundësinë të mbështesë një prani më të gjatë dhe infrastruktura më të mëdha në zonat më të vlefshme të Hënës.
Për këtë arsye, gara e ardhshme hapësinore nuk do të përcaktohet vetëm nga kush arrin i pari në Hënë, por edhe nga kush do të jetë në gjendje të krijojë infrastrukturën për të qëndruar atje për një kohë të gjatë.
