BE-ja liron miliarda dollarë nga Covid për shpenzimet e mbrojtjes

Ekzekutivi i BE-së u tha vendeve anëtare se ato mund të ripërdorin qindra miliarda euro nga fondet e ndihmës për Covid-19 për të financuar projekte mbrojtëse, duke reflektuar një ndryshim rrënjësor të prioriteteve që nga ditët e pandemisë.
Të mërkurën, Komisioni Evropian konfirmoi se vendet kanë afat deri në gusht 2026 për të përmbushur objektivat e dakorduara në mënyrë që të marrin deri në 335 miliardë euro në financim nga Faciliteti i Rezistencës dhe Rimëkëmbjes (RRF) – dhe tha se projektet e lidhura me mbrojtjen tani do të jenë të pranueshme për financim.
Në vitin 2021, Komisioni Evropian u ofroi vendeve të BE-së të goditura nga pandemia Covid një fond parash prej 650 miliardë eurosh në kredi dhe grante për projekte që luftojnë ndryshimet klimatike, përmirësojnë dixhitalizimin dhe mbështesin reforma të tjera miqësore me rritjen, të financuara nga emetimi i borxhit në nivel BE-je.

Ishte kulmi i Marrëveshjes së Gjelbër, përpara pushtimit të plotë të Ukrainës nga Rusia, kur klima ishte përparësia kryesore e Brukselit. Sipas legjislacionit RRF, 37 përqind e fondeve do të shkonin për luftimin e ndryshimeve klimatike dhe 20 përqind për dixhitalizimin e ekonomisë, ndërsa mbrojtja nuk u përmend në listën e fushave të mundshme të financimit.
Por katër vjet më vonë, me rreth gjysmën e parave të RRF që ende nuk janë shpërndarë, Komisioni të mërkurën u tha vendeve se projektet e mbrojtjes sipas planeve të përbashkëta të BE-së, siç janë programet e komunikimit satelitor, tani ishin të pranueshme.
Ai gjithashtu u bëri thirrje ligjvënësve dhe qeverive që të përfshijnë në rregulloren e Programit Evropian të Industrisë së Mbrojtjes (EDIP) një dispozitë për t’u bërë të mundur vendeve të përdorin paratë e Rimëkëmbjes për të dhënë kontribute në fondin e mbrojtjes.
“Këto alternativa mund të ndihmojnë që Institucioni i Rimëkëmbjes të ofrojë përfitime të tjera të rëndësishme nga prioritetet e përbashkëta evropiane, duke përfshirë fushat e sigurisë dhe mbrojtjes”, u tha gazetarëve Komisioneri i Ekonomisë Valdis Dombrovskis, duke renditur një numër të madh mënyrash se si vendet mund të ridizajnojnë planet e tyre.
Ideja është që nëse një vend i devijon paratë e mbështetura nga RRF për të kontribuar në këto programe të përbashkëta, ai mund t’i sigurojë ato lehtësisht.
Kur u pyet se si investimet në mbrojtje mund të kontribuojnë në qëllimet e gjelbra dhe dixhitale të RRF-së, Dombrovskis tha se rregullat aktuale nuk ofrojnë asnjë trajtim specifik për masat që lidhen me mbrojtjen.

Ai shtoi se plani spanjoll tashmë përfshinte masa për sigurinë kibernetike, për shembull, dhe se vendet e tjera kanë investuar në gatishmërinë për kriza.
Koha po mbaron
Por për vendet që dëshirojnë të ridrejtojnë fondet, koha po ngushtohet. Qeveritë duhet të vërtetojnë se kanë arritur objektivat e dakorduara për të marrë fondet – dhe disa prej tyre janë vonuar.
Për muaj të tërë, vende si Italia dhe Spanja, përfituesit kryesorë të fondeve, kanë lobuar për të shtyrë afatin e vitit 2026. Ekzekutivi i BE-së po e hedh poshtë me vendosmëri idenë, e cila do të nënkuptonte zgjatjen e mundësisë që Komisioni të marrë hua para në tregje dhe do të kërkonte një marrëveshje midis qeverive dhe ratifikim nga 20 parlamente – me rrezikun e një bllokimi të plotë, tha një zyrtar i BE-së.
“Pra, kjo jo vetëm që nuk është një ide e mirë, por është gjithashtu jashtëzakonisht e kushtueshme dhe shumë e rrezikshme”, tha zyrtari.
Komisioni sugjeron që vendet të sigurohen që investimet e planifikuara janë të realizueshme ose përndryshe “t’i zëvendësojnë ato me gjëra që janë të realizueshme”, tha zyrtari.
BE-ja liston shumë mundësi për vendet për të siguruar fondet në një komunikim të publikuar të mërkurën, duke përfshirë përdorimin e fondeve për të injektuar kapital në bankat kombëtare promovuese ose transferimin e tyre në programin e BE-së për investime, InvestEU.

Vendet gjithashtu mund të ridimensionojnë ambiciet e tyre – për shembull, nëse një qeveri nuk është në gjendje të përfundojë ndërtimin e një spitali, ajo mund të përfundojë të paktën një pjesë të tij dhe të përdorë fonde të tjera të BE-së për të përfunduar punën – dhe të shkallëzojë projektet që tashmë janë përfunduar.

Rumania, Hungaria dhe Bullgaria janë vende me plane më të mëdha dhe me më shumë vonesa. Rumania ka kërkuar grante ekuivalente me 3 përqind të PBB-së së saj.

Hungaria ende nuk ka paraqitur asnjë kërkesë të vetme për pagesë. Në rastin e saj, dhënia e parave varet nga reformat thelbësore të sundimit të ligjit që do të krijonin më shumë mbrojtje kundër korrupsionit dhe do të forconin pavarësinë e gjykatave. Budapesti rrezikon të humbasë 10.4 miliardë euro.