Vizita e parë zyrtare e presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky në Serbi ka dërguar një sinjal të rëndësishëm politik drejt Moskës, Brukselit dhe Uashingtonit, por nuk duket se paralajmëron një ndryshim rrënjësor të politikës së jashtme të Beogradit.
Për më shumë se katër vjet që nga nisja e pushtimit rus të Ukrainës, presidenti serb Aleksandar Vuçiç është përpjekur të ruajë një ekuilibër të vështirë: të mbështesë zyrtarisht integritetin territorial të Ukrainës, të ruajë rrugën e Serbisë drejt Bashkimit Evropian dhe njëkohësisht të mos vendosë sanksione ndaj Rusisë apo të shkëpusë marrëdhëniet tradicionale me Moskën.
Pikërisht për këtë arsye, pritja zyrtare e Zelensky-t në Beograd ka një peshë të veçantë simbolike.
Presidenti ukrainas kishte shmangur deri tani një vizitë në Serbi, për shkak të lidhjeve të ngushta të Beogradit me Moskën, refuzimit të tij për t’iu bashkuar sanksioneve perëndimore dhe ndjenjave të forta pro-ruse në një pjesë të shoqërisë serbe.
Një zyrtar i lartë ukrainas e përshkroi madje objektivin e Kievit si përpjekje për t’i “larguar serbët nga Rusia”, duke e konsideruar vizitën një goditje politike ndaj Moskës.
Për Kremlinin, fakti që Zelensky pritet zyrtarisht nga Vuçiç dobëson perceptimin se Serbia ndodhet në mënyrë të palëkundur në kampin rus. Për Brukselin, nga ana tjetër, vizita i jep Beogradit mundësinë të tregojë se është i gatshëm të bashkëpunojë me Ukrainën, pavarësisht se vazhdon të refuzojë sanksionet e BE-së kundër Rusisë.
Megjithatë, deri tani nuk ka sinjale konkrete se Vuçiç po përgatitet për një kthesë të madhe gjeopolitike.
Serbia vazhdon të mbajë të pandryshuar dy elementet kryesore të politikës së saj ndaj Moskës: nuk vendos sanksione dhe nuk shkëput marrëdhëniet politike me Rusinë.
Në takimet mes dy presidentëve janë diskutuar integrimi evropian i Serbisë dhe Ukrainës, bashkëpunimi ekonomik, energjia dhe mundësitë për projekte të përbashkëta. Por vëmendje të veçantë ka marrë edhe mundësia e zgjerimit të bashkëpunimit në fushën e mbrojtjes.
Media gjermane “Frankfurter Allgemeine Zeitung” ka raportuar, pa një konfirmim zyrtar, se mund të diskutohet edhe krijimi i një sipërmarrjeje të përbashkët serbo-ukrainase për prodhimin e dronëve, e cila potencialisht mund të financohet nga Emiratet e Bashkuara Arabe.
Një projekt i tillë do të ishte në përputhje me përpjekjet e Serbisë për të zhvilluar industrinë e saj të sistemeve pa pilot. Beogradi ka konfirmuar më herët edhe planet për prodhimin e dronëve në bashkëpunim me Izraelin.
Bashkëpunimi ushtarak mes Serbisë dhe Ukrainës është një çështje veçanërisht e ndjeshme për Moskën.
Edhe pse Beogradi këmbëngul se nuk furnizon drejtpërdrejt Ukrainën me armë, municione të prodhuara në Serbi kanë përfunduar në duart e forcave ukrainase përmes vendeve të treta dhe ndërmjetësve perëndimorë.
“Financial Times” kishte vlerësuar se eksportet e tilla kishin arritur rreth 800 milionë euro deri në mesin e vitit 2024, një shifër që Vuçiç e kishte cilësuar në atë kohë si përgjithësisht të saktë.
Çështja shkaktoi reagim të fortë nga Moska. Shërbimi rus i inteligjencës së jashtme akuzoi industrinë serbe të mbrojtjes se po përpiqej ta “qëllonte Rusinë pas shpine”, ndërsa Vuçiç më pas mohoi se Serbia po furnizonte Ukrainën.
Shtetet e Bashkuara kanë pasur gjithashtu rol në këtë bashkëpunim. Sipas ish-ambasadorit amerikan në Beograd, Christopher Hill, Uashingtoni kishte identifikuar industrinë serbe të armëve si një burim potencial për pajisje dhe municione që i nevojiteshin Ukrainës.
Në këtë kontekst, afrimi me Kievin mund t’i shërbejë Vuçiçit edhe për të forcuar marrëdhëniet me administratën amerikane dhe për ta paraqitur Serbinë si një partner me rëndësi strategjike në Ballkan.
Pavarësisht lidhjeve me Moskën, Serbia dhe Ukraina kanë ruajtur marrëdhënie më funksionale sesa mund të sugjerojë debati politik brenda Serbisë.
Beogradi ka mbështetur rezolutat e OKB-së që riafirmojnë sovranitetin dhe integritetin territorial të Ukrainës, ka pranuar refugjatë ukrainas dhe ka ofruar ndihmë humanitare, financiare dhe energjetike.
Nga ana tjetër, Ukraina vazhdon të mos e njohë pavarësinë e Kosovës. Kjo u mundëson dy vendeve të theksojnë respektin reciprok për atë që ato e konsiderojnë integritet territorial.
Kontaktet mes Kievit dhe Beogradit janë intensifikuar gjithashtu. Vuçiç dhe Zelensky janë takuar disa herë në samite ndërkombëtare, zyrtarë të lartë ukrainas kanë vizituar Serbinë dhe vetë Vuçiç ka zhvilluar dy vizita në Ukrainë brenda pak më shumë se një viti.
Por politika e jashtme që Beogradi shfaq ndërkombëtarisht nuk përputhet gjithmonë me mesazhet politike që dominojnë brenda Serbisë.
Një pjesë e konsiderueshme e mediave pro-qeveritare vazhdon të promovojë narrativa anti-perëndimore dhe pro-ruse. Zelensky dhe Ukraina janë paraqitur shpesh në këto media përmes një këndvështrimi të ngjashëm me narrativën e Kremlinit.
Kjo e bën vizitën e presidentit ukrainas një sfidë edhe për komunikimin e brendshëm të Vuçiçit. Mediat që për vite kanë ushqyer skepticizëm ndaj Ukrainës duhet tashmë të shpjegojnë përse Zelensky po pritet zyrtarisht në Beograd.
Megjithatë, mesazhi që po përcillet është se afrimi me Ukrainën nuk nënkupton domosdoshmërisht largim nga Rusia.
Vetë Vuçiç ka deklaruar se qëndrimi i Serbisë për sanksionet ndaj Moskës është përcaktuar prej vitesh dhe nuk do të ndryshojë për momentin.
Edhe zhvillimet e fundit tregojnë kufijtë e afrimit me Kievin. Vetëm pak javë përpara vizitës së Zelensky-t, Vuçiç ishte i vetmi udhëheqës në samitin Ukrainë-Evropa Juglindore në Kiev që nuk nënshkroi deklaratën e përbashkët që kërkonte vazhdimin e mbështetjes për Ukrainën dhe shtimin e presionit ndaj Rusisë.
Në të njëjtën kohë, Serbia kërkon të zgjerojë tregtinë me Ukrainën, po shqyrton bashkëpunimin në sektorin e mbrojtjes dhe vazhdon të deklarojë mbështetje për integritetin territorial ukrainas.
Në pamje të parë, këto qëndrime mund të duken kontradiktore. Por ato pasqyrojnë strategjinë që Vuçiç ka ndjekur prej vitesh: ruajtjen e marrëdhënieve me fuqi rivale pa marrë angazhime që do t’i mbyllnin Serbisë mundësinë për të bashkëpunuar me njërën apo tjetrën palë.
Vizita e Zelensky-t i tregon Moskës se Serbia nuk është ekskluzivisht në kampin rus, ndërsa Brukselit dhe Uashingtonit u sinjalizon se Beogradi dëshiron të mbetet një partner i rëndësishëm në rajon.
Por për sa kohë Serbia nuk vendos sanksione ndaj Rusisë, nuk afrohet ndjeshëm me politikën e jashtme të BE-së dhe nuk redukton varësinë e saj nga Moska, vizita e Zelensky-t vështirë se mund të konsiderohet një kthesë e Beogradit drejt Perëndimit.
Për momentin, ajo duket më shumë si vazhdim i politikës së ekuilibrimit të Vuçiçit mes Rusisë, Ukrainës dhe Perëndimit.
