Duke udhëtuar me shpejtësi përgjatë Rrugës Fabriko me një ambulancë drejt shkollës Lietavos, Martyna Veronika Noreikaitë ndihej e papërgatitur. Ajo mund ta ndjente zemrën e saj duke rrahur fort.
Ishte një mëngjes me diell i së martës në mes të majit kur Noreikaitë u njoftua në radio për një shpërthim në Jonava, një qytet me 30,000 banorë në Lituaninë qendrore.
Në tre vitet e saj si ndihmëse mjekësore, thirrjet e saj, në një ditë normale, përfshinin tension të lartë të gjakut ose dhimbje gjoksi. Ky ishte ngjarja e parë me viktima masive e Noreikaitës.
Ndërsa ata u afruan në shkollë, me sirenat që ulërinin, ndërtesa ishte e mbuluar nga tymi.
“Njerëzit vraponin përreth, të shtrirë përtokë, duke bërtitur”, tha Noreikaitë, duke kujtuar kaosin në stadiumin e shkollës. Policia, zjarrfikësit dhe personeli ushtarak ishin tashmë në vendngjarje.
Noreikaitë dhe kolegu i saj ishin ndihmësit e parë mjekësorë që mbërritën. “Kur sheh çfarë ndodhi – panikun, britmat – nuk di çfarë të bësh ose ku të shkosh. Harron gjithçka. Të humb ekuilibrin.”
Risia e një katastrofe të tillë në një shtet paqësor evropian ishte pikërisht arsyeja pse autoritetet lituaneze kishin organizuar stërvitjet ushtarake dy-ditore “Ujku i Hekurt” (“Geležinis Vilkas”).
Qëllimi ishte të forcohej ushtria, policia, zjarrfikësit, spitalet dhe ndihmësit mjekësorë për të vepruar në rrethana të jashtëzakonshme – ndërsa Lituania përgatitet për skenarin më të keq: një sulm në krahun lindor të NATO-s. Që nga pushtimi i plotë i Ukrainës nga Rusia, kërcënimi i konfliktit ushtarak është bërë i madh.
«Kur media raportoi se lufta kishte filluar në Ukrainë, ishte tmerruese», tha Noreikaitë. «Ishte tmerruese në punë sepse nuk e dinim nëse kishim burime të mjaftueshme ose nëse ishim të përgatitur nëse do të ndodhte këtu».
Noreikaitë tani ndihet më e qetë. Ajo përqendrohet në stërvitjen dhe zotërimin e protokolleve të triazhit. Ushtrimet, si ajo në Jonava, ndihmojnë. Në fakt, ajo beson se ato “duhet të ndodhin më shpesh”.
Lituania nuk është përjashtim: Të gjitha vendet e NATO-s në kufirin lindor po rishikojnë protokollet e reagimit ndaj krizave për institucionet e kujdesit shëndetësor, po organizojnë ushtrime stërvitore, po investojnë në helmeta dhe jelekë balistikë dhe po zhvendosin sallat e operacionit nën tokë. Që nga konflikti në Ukrainë, është shkatërruar iluzioni se Evropa është e sigurt nga lufta.
“Nuk është çështje nëse [Rusia] do të sulmojë”, tha Ragnar Vaiknemets, zëvendësdrejtor i përgjithshëm i Bordit të Shëndetit të Estonisë, i cili mbikëqyr përgatitjen për kriza nga pandemitë në luftë. “Është çështje se kur.”
Ish-nën pushtimin sovjetik, vendet në kufirin lindor të Evropës e dinë shumë mirë se sa shpejt mund të mbërrijnë trupat.
“Kemi fqinjë të këqij këtu: Rusinë dhe Bjellorusinë”, tha Daniel Naumovas, zëvendësministri i shëndetësisë i Lituanisë, në një aktivitet në shkurt. Vendi i tij lidh NATO-n me vendet baltike nëpërmjet Hendekut Suwałki – një korridor i ngushtë dhe i prekshëm që shihet si një nga objektivat më të mundshëm të një sulmi të ardhshëm rus. Ndërsa të gjitha vendet e BE-së janë “në të njëjtën barkë”, disa janë në ballë “ku uji është i ftohtë”, tha Naumovas. “Uji po na bie mbi fytyrë; uji i luftës”.
Për vendet në lindje të NATO-s, gatishmëria për luftë nuk është opsionale – është urgjente.
“Pak vende të BE-së janë vende në vijën e parë”, tha Katarzyna Kacperczyk, nënsekretare shteti në ministrinë e shëndetësisë të Polonisë. “Për ta, çështja është më e rëndësishme.”
Polonia e ka ngritur çështjen e sigurisë shëndetësore gjatë kohërave të konfliktit gjatë gjithë presidencës së saj të rradhës së Këshillit të BE-së, ku siguria e Evropës ka qenë tema qendrore.
“Ne nuk mund të përgatisim një plan emergjence ose strategjik për sektorin ushtarak, sektorin ekonomik ose sektorin e energjisë dhe të përjashtojmë sektorin e shëndetësisë”, tha Kacperczyk.
Spitalet nën sulm
Pushtimi i Ukrainës nga Rusia ka treguar se konfliktet moderne nuk kursejnë më shërbimet shëndetësore – ose civilët që ato u shërbejnë. Vendet e Evropës Lindore po e marrin parasysh këtë.
I vendosur vetëm 50 kilometra larg kufirit të jashtëm të BE-së me Bjellorusinë, Spitali Universitar i Vilniusit, Klinikat Santaros, po zhvillon infrastrukturë nëntokësore, strehimore, vende uljeje helikopterësh dhe sisteme autonome që do ta lejonin atë të funksiononte edhe nëse furnizimi me energji elektrike ose ujë do të ndërpritej.
Santaros nuk është i pazakontë.
Në Estoni, përveç veshjeve të blinduara për ekipet e ambulancës, do të shpërndahen telefona satelitorë për të mirëmbajtur komunikimet nëse rrjetet tradicionale dështojnë. Madje ka plane për të gjeneruar një rrjet interneti të pavarur nëse është e nevojshme.
Gjeneratorë elektrikë po instalohen në të gjithë sistemin e kujdesit shëndetësor, pas përvojës së Ukrainës me sulmet ruse që ndërprenë rregullisht energjinë elektrike civile.
“Ne e dimë me siguri se Rusia synon infrastrukturën civile dhe strukturat e energjisë, dhe kjo do të thotë se nuk mund të kesh situata të tilla ku spitali nuk funksionon sepse ka disa probleme me termocentralet”, tha Vaiknemets.
Shumë spitale në Evropën Lindore – relike të epokës sovjetike – janë veçanërisht të prekshme. “Kemi ndërtesa të larta, kemi ndërtesa të mëdha. Ato janë në një kompleks, një zonë”, tha Vaiknemets.
Spitalet tani po shqyrtojnë se si t’i ripërdorin bodrumet për t’u shndërruar në salla operacioni në rast nevoje. “Nuk mund ta imagjinoj të punoj në një nivel të lartë … të spitalit duke pritur vetëm të goditet”, tha ai.
Estonia po siguron njësi mjekësore të lëvizshme – objekte trajtimi të vendosura në raste urgjence – të cilat duhet të ndihmojnë në adresimin e kapacitetit aktualisht të kufizuar të kujdesit kritik në Evropë.
Ndërsa vendet evropiane kanë mesatarisht 11.5 shtretër të kujdesit intensiv për 100,000 banorë, “nevojat e kohës së luftës mund të kërkojnë tre deri në pesë herë më shumë se ky kapacitet”, tha Bjørn Guldvog, këshilltar special në Drejtorinë Norvegjeze të Shëndetësisë, në një ngjarje për sigurinë shëndetësore në prill. Mbajtja e një vëllimi të lartë operacionesh për javë ose muaj do të ishte gjithashtu sfiduese: “Shumica e objekteve mund të përballojnë ndoshta 120-150 përqind të vëllimit normal kirurgjikal për 24 deri në 48 orë”, tha ai. Furnizimet me gjak dhe oksigjen do të bëheshin gjithashtu kritike.
Stoqet dhe zinxhirët e furnizimit
Edhe spitalet më të përgatitura nuk mund të funksionojnë pa ilaçe, furnizime dhe pajisje, dhe vendet baltike po grumbullojnë rezerva në përgatitje për viktima masive. Estonia, për shembull, ka ndarë 25 milionë euro për furnizime për viktima masive, duke përfshirë pajisje ortopedike, kapëse dhe komplete traumash – “investimi i vetëm i madh që kemi bërë”, tha Ministrja e Shëndetësisë Riina Sikkut në një ngjarje në shkurt. Stoqet do të siguronin që spitalet të mund të funksiononin derisa furnizimet nga aleatët të arrinin tek ato, tha Vaiknemets, duke shtuar se NATO është thelbësore për sigurimin e rrugëve të furnizimit.
Në Letoni, institucionet e kujdesit shëndetësor janë detyruar që nga Covid-19 të mbajnë një furnizim tremujor me ilaçe. “Nuk e kam menduar kurrë se do të thoja faleminderit Covid, por falë Covid… gjetëm burime financiare”, tha Agnese Vaļuliene, sekretare shteti e ministrisë së shëndetësisë. Vendi po punon gjithashtu për rezervat kombëtare.
Por vendet baltike janë shumë afër vijave të frontit për të mbajtur furnizimet e emergjencës të sigurta, tha Jos Joosten, një këshilltar mjekësor në Shërbimin Evropian të Veprimit të Jashtëm, trupin diplomatik të BE-së. Si rezultat, vendet e tjera të BE-së duhet të “identifikojnë gjërat që janë të pakta, që janë shumë të vështira për t’u organizuar, veçanërisht për kombet e vogla”, tha Joosten. “Dhe pastaj duhet të heqim dorë nga një farë sovraniteti, t’ia japim Bashkimit Evropian për të marrë vendime” për shpërndarjen e asaj që është e nevojshme.
Stoqet nga Kryqi i Kuq, rezervat kombëtare dhe rescEU, shërbimi i emergjencës i BE-së, duhet të jenë të gjitha gati për të arritur në vijën e parë – dhe tek pacientët civilë. “Ne duhet të kemi plane të mira për krizat”, tha Sikkut./ Politico
